Oorzaken van agressie bij honden

Agressie bij honden kent vele verschijningsvormen en een nog groter aantal mogelijke oorzaken. Hoewel het begrijpelijk is dat mensen agressie van hun hondse huisgenoten (meestal) niet tolereren, is het toch goed te bedenken dat bijten op zich volkomen normaal honds gedrag is. Een hond die wordt geconfronteerd met een situatie die in de ogen van de hond bedreigend is, kan kiezen tussen vluchten of aanvallen. Beide soorten van gedrag hebben in de gegeven situatie maar één doel: de afstand tussen de hond en "de bedreiger" vergroten. Het vergroten van de afstand wordt bereikt door of jezelf te verwijderen van de plek des onheils (vluchten) of ervoor te zorgen dat de ander dat doet (dreigen/aanvallen). Welk gedrag gekozen wordt (vluchten of aanvallen) hangt onder andere af van genetisch bepaalde voorkeursgedragingen van de hond, van eerdere ervaringen (was vluchten of juist bijten in vorige gevallen succesvol), de omstandigheden (is er ruimte om te vluchten), de mate van verdedigingsdrift van de hond in die situatie (een hond zal op zijn eigen territorium eerder bijten) enzovoort.

Regelmatig horen wij van eigenaren dat de hond "zomaar, zonder enige aanleiding" heeft gebeten. In werkelijkheid was er in de ogen van de hond wel degelijk een aanleiding, maar om die te kunnen zien vraagt van mensen om hun menselijke bril af te zetten en met hondse ogen te kijken naar de situatie. Voorbeelden van gebeurtenissen/situaties die door veel honden als bedreigend worden ervaren (maar niet altijd door mensen als zodanig herkend worden) zijn:

1. De hond wordt recht aangekeken door iemand die hij niet kent en/of niet volledig vertrouwt.

   Door iemand recht aangekeken worden kan als zeer bedreigend worden ervaren, zeker wanneer de kijkende persoon ook nog in jouw richting komt. Ook wij mensen kennen dit verschijnsel; hoe zou u zich voelen wanneer u op straat loopt en iemand maakt oogcontact met u en loopt vervolgens recht op u af? U zou waarschijnlijk het idee hebben dat die persoon kennelijk iets van u wil en waarschijnlijk zou u zich (heel) onbehaaglijk voelen. Vreemd genoeg verwachten veel mensen van honden toch dat die hun starende blikken als normaal of zelfs aangenaam ervaart.

2. Iemand maakt een gebaar van bovenaf richting de hond (bijvoorbeeld over de kop van de hond aaien).

   Gebaren van bovenaf kunnen door honden om twee redenen als bedreigend worden ervaren. De hond kan het gebaar associëren met een aanval (op hem gerichte agressie), maar hij kan het gebaar ook associëren met dominantie. Honden die in het contact met een andere hond hun ranghogere positie willen benadrukken kunnen dit onder andere doen door een poot op de rug van de ander te leggen, door op de andere hond te "rijden" of door te proberen de ander plat op de grond te krijgen en er zelf (letterlijk) boven te gaan staan. Wanneer een hond vindt dat hij ranghoger is dan u (of, op zijn minst, wanneer de hond niet volkomen duidelijk is dat hij ranglager is), kan een gebaar van bovenaf worden opgevat als een bedreiging voor de ranghoge positie van de hond.

3. Iemand wil in de ogen van de hond iets van hem afpakken.

   De bedreiging kan een gebied (territorium, ligplaats) betreffen, maar ook andere verworvenheden zoals voer, speeltjes enzovoort. De bedreiging kan bovendien nog betrekking hebben op "levende have", bijvoorbeeld puppies in geval van een moederhond of de verdediging van andere roedelleden (de baas, de kinderen, een andere hond uit dezelfde roedel).

4. De hond wordt benaderd door een persoon die hij wantrouwt vanwege een slechte inprenting/socialisering of door eerdere (traumatische) ervaringen.

   Sommige honden zijn bijvoorbeeld bang voor kleine kinderen, of voor mannen met een bril, of voor mensen met een donkere huidskleur enzovoort. Deze angst kan ontstaan wanneer de hond als jonge pup niet (voldoende) heeft kennisgemaakt met dat type mensen. Ook kan de hond traumatische ervaringen hebben opgedaan, waardoor de angst op latere leeftijd is ontstaan.

Soorten agressie

Voorkómen van agressie bij honden

Omdat agressie in principe voortvloeit uit iets dat de hond als bedreigend ervaart (gestoorde agressie uitgezonderd) is het dus zaak een hond zo op te voeden en te begeleiden dat de kans op het ervaren van bedreiging zo klein mogelijk is. De puppy-periode van een hond is hierbij het allerbelangrijkst; hoewel ook een oudere hond in de meeste gevallen gelukkig nog te her-trainen is.

De periode dat een pup tussen de vier en circa twaalf weken oud is, wordt de inprentings- en socialisatieperiode of primaire socialisatieperiode genoemd. Alles wat de hond in deze periode ziet en meemaakt, zal hij in zijn latere leven in principe als normaal ervaren. Dus heeft de jonge pup bijvoorbeeld veel contact met kleine kinderen, dan zal hij ook als volwassen hond in principe zonder angst met kinderen omgaan. Het omgekeerde geldt ook: ziet een puppy tijdens de inprentings- / (primaire) socialisatieperiode helemaal geen kinderen, dan is de kans groot dat hij kinderen later automatisch als bedreigend zal ervaren. In deze periode tot circa 12 weken oud is het dus heel erg belangrijk om de pup op een positieve manier met zoveel mogelijk verschillende mensen, honden, andere beesten, verkeer enzovoort kennis te laten maken.

Tijdens de secundaire socialisatieperiode (van circa 3 tot circa 6 maanden oud) is de pup ondermeer bezig om te bepalen hoe hoog in rang hij kan zijn. Hierbij is het dus zaak de pup te laten ervaren dat mensen ranghoger zijn dan hij! Dit hoeft u overigens absoluut niet met geweld aan de hond duidelijk te maken; u dient hiertoe consequnet te zijn en zogenaamde "huisregels" toe te passen. Over "huisregels" zal binnenkort een pagina op deze website worden toegevoegd.

In deze periode (12 weken - 6 maanden oud) gaat ook het proces van socialisatie nog steeds door; het is dus niet zo dat het voldoende zou zijn om een pup tot 12 weken oud met van alles op een positieve manier kennis te laten maken! Het jonge leventje van een pup is al met al heel bepalend voor de rest van zijn leven! Zeker bij de rassen die bekend staan als "gereserveerd tegenover vreemden" is een goede (dus intensieve) inprenting/socialisatie heel erg belangrijk.

Realiseert u zich dat een hond die gereserveerd is tegenover vreemden in onze drukke mensen-maatschappij in wezen een hond is die voortdurend onder stress staat. Dus los van het risico dat zo’n hond wellicht ooit iemand bijt (angst-agressie), is het ook in het kader van het welzijn van de hond zelf van belang een hond goed te socialiseren.

Mijn hond bijt nooit....

Veel eigenaren zijn ervan overtuigd dat hún hond nooit zal bijten. Bedenk echter dat de eigenaren van honden die wél gebeten hebben dat meestal van te voren ook nooit verwacht hadden.

In principe is het zelfs zo dat iedere hond in een situatie gebracht kan worden waarin hij zou bijten. Wel is het zo dat de "bijtdrempel" bij de ene hond laag is (zo'n hond bijt al naar aanleiding van een relatief geringe prikkel) en bij de andere hond is de "bijtdrempel" hoog (deze hond bijt pas naar aanleiding van een ernstige provocatie). Het volgende voorbeeld illustreert hoe het mogelijk is dat een hond, waarvan de eigenaar dacht dat hij nooit zou bijten, toch "opeens" bijt.

De tweejarige teef Shiba is volgens haar eigenaar een schat van een hond. Shiba is erg aanhankelijk naar haar baas toe. Naar vreemde mensen toe is Shiba wat wantrouwend. Als er visite komt trekt ze zich terug in haar mand en kijkt een tijd lang de kat uit de boom. Wanneer de visite haar dan toch benadert, wordt ze nerveus. Ze gaat dan blaffen en zoekt steun bij haar baas. Grommen doet Shiba echter nooit. Volgens haar baas zit er absoluut geen kwaad in de hond.

Naast onbekende mensen (vooral forse mannen) is Shiba ook bang voor plotseling naar haar uitgestoken uitgestoken handen. Daar kan ze echt van schrikken, zelfs als een bekende dat doet. Ook recht aangekeken worden vindt Shiba bedreigend. Ooit is ze per ongeluk getroffen door een vaas die van een plank viel; sindsdien is ze schrikkerig voor plotselinge geluiden/dingen die vallen, maar ook voor luide stemmen. Schematisch voorgesteld zijn de bedreigende prikkels alsvolgt:

Uit figuur 1 blijkt niet alleen welke prikkels voor Shiba als bedreigend worden ervaren, maar ook in welke mate (dit wordt aangeven door de hoogte van het blokje). Verder is in het schema aangegeven bij welke mate van bedreiging Shiba gespannen wordt, bij welke mate van bedreiging ze gaat grommen en bij welke mate van bedreiging ze zal bijten.

Wanneer nu meerdere (bedreigende) prikkels gelijktijdig op Shiba inwerken, stapelen "de blokjes" zich op en kan de mate van bedreiging in één keer zo hoog worden dat Shiba toch bijt.

In figuur 2 is weergegeven wat er gebeurt wanneer Shiba wordt benaderd door een onbekende man die haar aankijkt, met zijn tong klakt en zijn handen naar haar uitsteekt.

Voor alle duidelijkheid: Shiba is nog steeds een lieve hond. Het is, hoe vervelend ook, volkomen normaal honds gedrag om te bijten bij een mate van bedreiging die de "bijtdrempel" te boven gaat. Voor u als eigenaar van een hond is het dus zaak om door een juiste, intensieve socialisatie/begeleiding ervoor te zorgen dat de hond zo min mogelijk dingen als bedreigend ervaart én dat de grom/bijtgrens zo hoog mogelijk ligt.

Heropvoeding van agressieve honden

Wanneer agressie bij een volwassen hond voortkomt uit een slechte inprenting/ socialisatie, dan is de weg naar resocialisatie een lange en zeer moeizame weg. Afhankelijk van de ernst van het probleem en de oorzaak, kan het door middel van intensieve begeleiding lukken de angst van de hond en daarmee de agressie te verminderen. Soms is deze weg zo lang en moeizaam, dat resocialisatie in de praktijk niet mogelijk is. In andere gevallen kunnen door middel van gedragstherapie, eventueel ondersteund met medicijnen, goede resultaten worden bereikt.

Wanneer agressie op latere leeftijd is ontstaan en haar oorsprong niet of nauwelijks in de inprenting/socialisatie ligt, zijn de kansen op een succesvolle behandeling groter. Wel moet altijd worden afgewogen of de te nemen risico’s reëel zijn. Wanneer bijvoorbeeld een hond agressief gedrag vertoont en de belangen van kleine kinderen in het gezin staan op het spel, dan is heropvoeding vaak geen reële keuze ténzij de hond niet alleen wordt heropgevoed maar ook wordt herplaatst.

Wanneer u problemen heeft met uw hond waarbij agressie aan de orde is, dan kunt u desgewenst een afspraak maken voor een adviesgesprek bij Hondenschool en Adviescentrum 't HOS. Wilt u hier meer over weten, leest u dan "Advies en Begeleiding". Is het maken van een afspraak voor een adviesgesprek bij 't HOS voor u geen reele optie, bijvoorbeeld omdat u aan de andere kant van Nederland woont, dan adviseren wij u om contact te zoeken met een andere hondengedragsdeskundige. Tips met betrekking tot het vinden van een goede hondenschool of hondengedragstherapeut in uw eigen regio, vindt u in het artikel "Hoe vind ik een goede hondenschool?"

Wanneer uw hond, al dan niet vanwege agressief gedrag, moeilijk onder controle te houden is wanneer hij is aangelijnd, leest u dan vooral onze informatie over de Gentle Leader. De Gentle Leader is een hulpmiddel waaraan u wellicht iets heeft; maar een hulpmiddel kan nooit het advies en de begeleiding van een hondengedragsdekundige vervangen!

Aanbevolen boeken over hondengedrag / hondengedragsproblemen
(click op de titel voor meer informatie):

• Denken als een hond – John Fisher
• Stop met blaffen – Karen Pryor
• Bach Bloesem Remedies voor Dieren - Bianca Uittenbogaard
• The Culture Clash – Jean Donaldson (Engelstalig)
• Dogs are from Neptune – Jean Donaldson (Engelstalig)
• Help! My Dog has an Attitude – Gwen Bohnenkamp (Engelstalig)
• Excelerated Learning – Pamela Read (Engelstalig)
• CD-ROM Dogs Behaving Badly! – Jean Donaldson (informatie via onze winkel)